Sýnishorn úr bókinni - 1. KAFLI -

Dulinn hæfileiki

Dulinn hæfileiki
Þegar minnst er á lesblindu dettur fólki oftast aðeins í hug þeir erfiðleikar sem skólabörn geta átt í tengslum við lestur, skrift, stafsetningu og stærðfræði. Sumir tengja hugtakið aðeins orða- eða stafavíxlunum á meðan öðrum dettur helst í hug námstregi. Næstum allir álíta lesblindu vera einhvers konar námsörðugleika en námsörðugleikarnir eru aðeins ein hlið lesblindunnar.Ég var eitt sinn í spjallþætti í sjónvarpi og í svari við spurningu um jákvæðar hliðar lesblindu taldi ég upp nöfn u.þ.b. tólf frægra manna með lesblindu. Þáttarstýran hrópaði þá upp yfir sig: „Er ekki ótrúlegt að allt þetta fólk skyldi geta náð snilligáfu þrátt fyrir að vera lesblint?"Hún áttaði sig ekki merg málsins: Snilligáfa þeirra kom ekki fram þrátt fyrir lesblindu þeirra heldur vegna hennar.


Frægt lesblint fólk
Hans Christian Andersen
Whoopi Goldberg
Harry Belafonte
Bruce Jenner
Alexander Graham Bell
George Burns
Jay Leno
Cher
George Patton hershöfðingi
Winston Churchill
Nelson Rockefeller
Leonardo da Vinci
Charles Schwab
Walt Disney
Jackie Stewart
Albert Einstein
Quentin Tarantino
Henry Ford
Woodrow Wilson
Danny Glover
W. B. Yates


Það að vera lesblindur gerir mann ekki sjálfkrafa að snillingi, en það er hollt fyrir sjálfsmat lesblindra að vita að hugur þeirra starfar á nákvæmlega sama hátt og hugur frægra snillinga. Einnig er gott fyrir þá að vita að erfiðleikar þeirra með lestur, skrift, stafsetningu eða stærðfræði táknar ekki að þeir séu heimskir. Sama hugarstarfsemin og skapar snilling getur einnig framkallað þessa erfiðleika.Þessi hugarstarfsemi, sem veldur lesblindu, er náðargjöf, þ.e. náttúruleg færni, hæfileiki. Hún er sérstakt fyrirbæri sem bætir einstaklinginn.Lesblindir þróa ekki allir náðargáfuna á sama hátt - en þeir hafa ýmsa hugarstarfsemi sameiginlega:


1. Þeir geta nýtt hæfileika heilans til að breyta skynjunum og skapa þær. Þetta hefur verið kallað frumfærnin.

2. Þeir eru mjög meðvitaðir um umhverfi sitt.

3. Þeir eru forvitnari en gerist og gengur.

4. Þeir hugsa fremur í myndum en orðum.

5. Þeir búa yfir ríku innsæi og skynjun.

6. Þeir hugsa og skynja í margvídd með því að nýta öll skilningarvitin.

7. Þeir geta upplifað hugsun sem veruleika.

8. Þeir eru hugmyndaríkir og hafa frjótt ímyndunarafl.


Séu þessir átta grundvallarhæfileikar ekki bældir eða eyðilagðir, eða þeim hafnað af foreldrum eða skólakerfinu, koma þeir fram sem tveir eiginleikar: greind yfir meðallagi og óvenjurík sköpunargáfa. Af þessum tveimur eiginleikum getur hin eiginlega náðargjöf lesblindunnar sprottið - snilligáfa. Snilligáfa þróast á marga vegu og á mörgum sviðum. Hjá Albert Einstein var það á sviði eðlisfræði, í listum hjá Walt Disney og hjá Whoopi Goldberg kom snilligáfan fram í leikrænum hæfileikum.

Kúvending viðhorfs
Til þess að breyta viðhorfi okkar til lesblindu frá því að líta á hana sem fötlun eða vanhæfni til að sjá hana sem náðargjöf er nauðsynlegt að byrja á því að öðlast skýran og nákvæman skilning á hvað lesblinda er í raun og hvað veldur henni. Þá koma fram í dagsljósið bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar hennar. Þannig er okkur unnt að sjá hvernig lesblinda þróast og í kjölfarið verður sú hugmynd ekki svo langsótt að hægt sé að leiðrétta hana. Í kjölfar þeirrar leiðréttingar er hægt að viðurkenna þetta fyrirbæri sem þá náðargjöf sem hún er í raun og veru og rannsaka hana. Lesblindur einstaklingur þarf fyrst að takast á við neikvæðar hliðar lesblindunnar áður en hann lærir að meta jákvæðu hliðarnar. Þetta þýðir ekki að jákvæðu eiginleikarnir komi ekki fram fyrr en búið er að leysa vandamálin. Náðargjöfin er ætíð til staðar, jafnvel þótt hún sé ekki viðurkennd sem slík. Reyndin er sú að margir fullorðnir lesblindir einstaklingar nýta sér gáfu sína án þess að gera sér grein fyrir því. Þeir halda aðeins að þeir séu lagnir við eitthvað sérstakt án þess að gera sér grein fyrir því að þessi sérstaki hæfileiki stafi af sömu hugarstarfseminni og veldur erfiðleikum við lestur, skrift eða stafsetningu.Algengustu erfiðleikar tengdir lesblindu koma fram í lestri, skrift, stafsetningu og stærðfræði en margir aðrir eru til. Hvert lesblindutilvik er sérstakt því að lesblinda er sjálfskapað ástand. Engir tveir lesblindir skapa það á sama hátt.Til að skilja lesblindu sem náðargjöf verður að líta á hana sem námsörðugleika frá öðru sjónarhorni.Lesblinda er afleiðing skynjunarhæfileika. Í sumum tilfellum getur þessi hæfileiki orðið að dragbíti. Einstaklingurinn áttar sig ekki á þessu þar sem notkun hæfileikans er orðin samofin í hugsunarferlið. Hún hófst mjög snemma á ævinni og verður jafneðlileg og að anda.

Sýnishorn úr bókinni - 2. KAFLI -

Námsörðugleikarnir

Námsörðugleikarnir
Lesblinda var fyrsta almenna hugtakið notað til að lýsa ýmsum námsörðugleikum. Örðugleikunum hefur síðan verið skipt niður í flokka til að lýsa hinum mismunandi gerðum námsörðugleika. Af þessum sökum mætti kalla lesblindu móður allra námsörðugleika. Nú á dögum eru notuð yfir 70 heiti til að lýsa ýmsum hliðum hennar.
Í upphafi töldu rannsakendur að lesblindir einstaklingar væru með einhvers konar heila- eða taugaskemmd eða meðfæddan galla sem truflaði hugarferlin sem eru nauðsynleg fyrir lestur. Á seinni hluta þriðja áratugar 20. aldar skilgreindi dr. Samuel Torrey Orton lesblindu upp á nýtt sem víxlun á verkaskiptingu heilahvelanna. Þetta þýddi að vinstra heilahvelið gerði það sem hægra hvelið gerði undir eðlilegum kringumstæðum og hægra heilahvelið sinnti störfum þess vinstra. Þetta var eingöngu kenning og ekki leið á löngu þar til hann dæmdi hana ranga. Í kjölfarið kynnti hann nýja kenningu sem hann kallaði blandað hvelaríki. Þessi kenning gerði ráð fyrir að stundum gerði hægra hvelið það sem það vinstra átti að gera og öfugt.
Nú á dögum eru til margar kenningar um hvað lesblinda er og hvað veldur henni. Flestar voru settar fram til að útskýra einkenni lesblindu og hvers vegna örðugleikar koma fram.

Nýtt sjónarhorn

Kenningar og aðferðir, sem kynntar eru í þessari bók, voru þróaðar til að útskýra hvers vegna hægt væri að leiðrétta vandann en ekki til að útskýra eðli hans. Kenningarnar voru settar fram eftir að leiðréttingaraðferðirnar aftast í bókinni höfðu verið þróaðar. Með því að nota vera vitur eftir á og af því að ég er lesblindur sé ég þetta vandamál frá alveg nýju sjónarhorni.
Niðurstöður mínar eru þessar: Lesblinda er ekki afleiðing skemmdar í heila eða taugum. Hún er heldur ekki afleiðing vansköpunar heila, innra eyra eða augnknatta. Hún er afrakstur hugsunar og sérstakrar leiðar til að bregðast við ringltilfinningu.

Tvenns konar hugsun

Víða er álitið að fólk hugsi á tvo mismunandi vegu: með orðrænu hugsanaferli og með myndrænu hugsanaferli. Í fyrra tilvikinu er hugsað með hljóðum orða en í því seinna með huglægum myndum af hugtökum eða hugmyndum.
Orðræn hugsun er línuleg í tíma og fylgir uppbyggingu máls. Þegar slík hugsun er notuð semur einstaklingur huglægar setningar með einu orði í einu. Orðræn hugsun er álíka hröð og hraði talmáls. Meðalhraði talmáls er um 150 orð á mínútu eða 2,5 orð á sekúndu.
Vel þjálfaður útvarpsmaður, sem er vanur að lýsa í beinni útsendingu, eða uppboðshaldari geta náð 200 orðum á mínútu. Talmál með rafrænum búnaði getur haldist skiljanlegt í eyrum einbeitts hlustanda á hraða sem nær allt að 250 orðum á mínútu. Þetta er líklega hámarkshraði orðrænnar hugsunar.
Myndræn hugsun þróast. Myndin vex eftir því sem hugsunarferlið bætir fleiri hugtökum við hana. Myndræn hugsun er mun hraðari en orðræn hugsun, e.t.v. nokkur þúsund sinnum hraðari. Reyndar er erfitt að skilja myndræna hugsunarferlið því að það gerist svo hratt að maður verður ekki var við það þegar það gerist. Oftast er myndræn hugsun ómeðvituð.
Fólk hugsar bæði með orðrænni og myndrænni hugsun en þar sem við erum mennsk þá höfum við tilhneigingu til að sérhæfa okkur. Hver einstaklingur mun einkum nota aðra gerðina en hina síður.
Á því æviskeiði þegar námsörðugleikar lesblindunnar mótast, þ.e. á aldrinum þriggja til þrettán ára, þarf viðkomandi að hugsa fyrst og fremst með myndrænni hugsun - vera einstaklingur sem hugsar í myndum.
Til að sjá hvernig þessi hugsunargerð kemur við sögu í námsörðugleikum lesblindu þarf að skoða tungumál okkar. Líta má svo á að mál endurspegli hugsunarferli okkar. Annars væri tungumálanám einfaldlega alltof erfitt.
Mál er samansett af táknum. Tákn eru samansett af þremur þáttum:

1. Hljómi táknsins

2. Merkingu táknsins

3. Útliti táknsins

Þegar notuð er orðræn hugsun er hugsað með hljóðum máls. Við erum í raun á innra eintali með huglægum staðhæfingum, spurningum og svörum. Sumir einstaklingar setja þetta hugsanaferli í orð með því að tala upphátt við sjálfa sig. Þetta er hægfara ferli sem getur þó gert merkingu setningar auðskiljanlega þótt merking sumra orðanna sé ekki að fullu ljós.
Að hlusta á setningu í huganum getur auðveldað skilning vegna þess að táknin (orð og stafir) koma oftast ekki fyrir í þannig röð að merking setningarinnar komi fram jafnt og þétt um leið og hlutar hennar koma í ljós. Það gerist frekar þannig að merkingin verður ekki ljós fyrr en setningin hefur öll verið lesin. Þannig er til að mynda ekki ljóst hvort setning er staðhæfing eða spurning fyrr en hún er öll komin fram og lýkur með punkti eða spurningarmerki, ekki satt?
Ef myndræn hugsun er notuð er hugsað með merkingu málsins með því að framkalla myndir í huganum af hugtökum þess og hugmyndum. Myndirnar eru ekki eingöngu sjónrænar. Þær eru líkari kvikmyndum í þrívídd, skynjaðar af mörgum skynfærum samtímis. Þetta ferli er margfalt hraðara en orðræn hugsun. En henni fylgir vandi þar sem sum orð er auðveldara að myndskapa sem hugtök eða hugmyndir en önnur.
Hafa ber í huga að lesblindir hafa lítið eða ekkert innra eintal og heyra því ekki hvað þeir eru að lesa nema þeir lesi upphátt. Þess í stað eru þeir að skapa mynd í huganum með því að bæta merkingu hvers nýs orðs við - eða mynd af merkingu þess - eftir því sem það kemur fyrir.

Tvenns konar orð

Orð sem lýsa raunverulegum fyrirbærum valda lesblindum ekki miklum vandræðum.
Í myndhugsun getum við t.d. hugsað auðveldlega með orðinu fíll ef við vitum hvernig fíll lítur út. Dýrið sem er kallað „fíll" er bókstafleg merking orðsins fíll. Með því að sjá mynd af fíl sjáum við merkingu orðsins.
Við getum hugsað með orðinu „heima" ef við getum ímyndað okkur stað þar sem við höfum átt heima. Við getum hugsað með nafnorðum svo lengi sem við vitum hvernig fyrirbærin líta út. Við getum einnig hugsað með sagnorðum ef við höfum séð eða upplifað athöfnina sem orðin lýsa.
Það er ógerlegt fyrir myndhugsuð að hugsa með orðum með merkingu sem ekki er hægt að skapa mynd af. Það að vita hvernig og lítur út gerir honum ekki kleift að hugsa með og. Þetta á við um mörg smáorð sem framkalla ekki mynd í huganum. Að sjá stafina o-g er ekki það sama og að sjá merkingu orðsins „og". Eina myndin sem venjulega skapaster myndin af stöfunum sjálfum. Þegar myndræn hugsun er notuð getum við ekki ímyndað okkur merkingu orðsins „og" sem hlut eða athöfn.
Í orðrænni hugsun skapa orð eins og „og" engin vandamál í lestri af því að við vitum hvernig þau hljóma. Við gerum okkur ekki mynd af merkingu setningarinnar fyrr en við höfum lesið hana alla. Jafnvel þótt við skiljum ekki nákvæmlega öll orðin er það ekkert vandamál vegna þess að við munum skilja heildarhugmynd setningarinnar þegar við höfum lokið við að lesa hana og höfum hlustað á hana í huganum.
Sé sama setning lesin með því að nota myndræna hugsun koma lesblindueinkenni fram. Myndin af merkingu setningarinnar þróast eftir því sem hún er lesin. Sköpun myndarinnar í huganum stöðvast í hvert sinn sem komið er að óþekktu orði sem ekki er hægt að fella inn í heildarmyndina. Vandinn eykst í hvert sinn sem komið er að orði sem hefur ekki tilsvarandi huglæga mynd. Á endanum er komin röð af óskyldum myndum með eyðum inn á milli.
Í myndrænni hugsun finnur einstaklingur fyrir ringli í hvert skipti sem myndsköpun stöðvast því að myndin sem verið er að gera verður æ samhengislausari. Með einbeitingu getur lesandinn þvingað sig fram hjá eyðunum og haldið áfram en hann verður sífellt ringlaðri eftir því sem lengra er haldið. Á endanum mun hann ná ringlþröskuldi sínum.
Á þessum punkti verður hann skynvilltur.
Skynvilla þýðir að skynjun táknanna breytist og bjagast svo að lestur eða skrift reynist erfið eða ógerleg. Svo kaldhæðnislega sem það hljómar þá er þessi skynjunarbreyting nákvæmlega það ferli sem lesblindir hafa nýtt sér til að þekkja raunverulega hluti og atburði í umhverfi sínu áður en þeir lærðu að lesa.